بسمه تعالی

نوشته بر دریا

تقدیم به خانم«ن، الف»

توضیح: این ماجرا واقعی است. قوه ی خیالِ من، شجاعت ِدخالت در روایتِ این واقعه ی شگفت را نداشت.( به جز در صحنه پردازی هایی چند، که البته لازمه داستان سُرایی بود)

باران نم نم می آمد وما، در حاشیه ی خیابان 22 بهمن ایستاده بودیم. خیابان ِشلوغ ِمضطرب. باد ِتندی می وزید. چشمم افتاد به موهایش، که از کناره ی شالش بیرون زده بود. ناخودآگاه نگاهم سُر خورد به حاشیه آسمان، که ابری بود.

« آقای سلمانی؛ شما حتماً کتاب های فلسفی خوانده اید، من نمی دانم که این حرف ها به تعبیر فلسفی اش چه می شود، اما حسّی هست که در درون ِمن وجود دارد»

این را که داشت می گفت، نگاهم در حاشیه آسمان بود، کالبدم در حاشیه ی خیابان و روحِ آزرمناکم در حاشیه جاده ای که این زن در آن قدم می زد.

مرا یاد آمد از سه سال پیش که به سحر می گفتم: «حالا خوب می فهمم که ما بنده ی نعمت هستیم نه بنده خدا»

حسام الدین که از تهران زنگ زده بود می گفت: « نیم قلبم پیش شیخ جامانده...» می گفت: « طُرفه مردی است این شیخ ِشما. چگونه طُرفه نباشد کسی که می گوید: خدایا مردمان سپاست گویند به خاطر نعمت هایت، ومن سپاست گویم به خاطر خودت»

و مرا یاد آمد از سه سال پیش که در سالن زیرزمین مدرسه شهیدین، می خواندم:

برون شو ای غم از سینه، که لطف یار می آید

تو هم ای دل ز من گم شو، که آن دلدار می آید

نگویم یار را شادی، که از شادی گذشته است او

مرا از فرط عشق او، ز شادی عار می آید

گمانم به رقص شده بودم و اگر طلبه ای در آن حال مرا می دید، انتسابم به جنون قوّت می گرفت.

نگویم یار را شادی، که از شادی گذشته است او

لَم دادم روی مبل و پاهایم را دراز کردم روی عسلی. خانم ایران منش آن سوی خط بود.

« ...وپسری دارم که نمی دانم الان هست، یا نیست؟ اما اگر باشد بیست وسه سال دارد.»

اولین بار که دیدمش در کارگاه "شادی" بود. کارگاه آموزشی کمیته سلامت. بچه های "به سوی فردا"دعوتش کرده بودند. ظاهرش به همه ی خانم های میان سال ِباکلاس ِخوش تیپ ِتحصیل کرده می مانست، و طبیعی بود که ظاهرش جوان تر از سنش به نظر برسد. مثل همه ی پیروان ِمکتبِ سانتی مانتالیسم.

از شادی – به زعم من- می بافت. از شیخ ابوالحسن خرقانی می گفت: « هنگام سحر برخاست تا نماز شب کند. در تاریکی ِشب پایش به شی ای برخورد. برداشت تا ببیند چیست. سر ِفرزندش بود که راهزنان کشته بودندش و به منزل ِشیخ افکنده بودند. سر را بر طاقچه نهاد و به نماز ایستاد.»

برای بچه ها عجیب می نمود که در لابه لای حرف هایش، حکایت هایی از علما و فقها بگوید. به ظاهرِ نامتظاهرش نمی آمد.

در کارگاه – به زعم بچه ها – خانم روان شناسی بود که از روی کتاب ها چیزهایی یاد گرفته بود. برای همین هم حرف هایش خیلی دلچسب نبود. بچه ها وسط حرفش می دویدند تا نارضایتی شان را از بحث نشان دهند.و خوب هم نشان داده بودند.

خانم ایران منش تا مدتها هر وقت مرا می دید و حرف آن کارگاه پیش می آمد، می گفت: « انگار بچه های شما از جلسه راضی نبودند»

نیلوفر خیلی به برادرش وابسته بود. خانم ایران منش گفته بود که نیلوفر و نیما عاشق هم بودند. پرسیدم: «حالِ نیلوفر چه طور است، الان که برادرش نیست؟»

اوضاع نیلوفر به سامان نبود. هر شب چهار-پنج تا قرص می خورد. افسرده، عصبی و بی حوصله. پدرش هم وضع بهتری نداشت.

معترض پرسیدم: « آیا باز هم راضی هستید؟»

« بله »

« پس این ها؟! »

« دیر یا زود راه را پیدا می کنند »

گفتمش: «قبول. حقایقِ ارزشمندی را یافته اید. اما آیا به دست آوردن این معارف می ارزید به از دست دادن نیما؟» قدرتمند پاسخ داد: «بله؛ می ارزید»

وقت دیگری پرسیده بودمش: «آیا دوست داشتید، الان دو سال پیش بود و شما می توانستید کاری کنید که پسرتان به عراق نرود و هیچ کدام از این اتفاق ها نیفتد؟ نیلوفر بیمار نشود. پدرش افسرده نشود؟»

«راستش، الان حتی برایم تفاوتی ندارد که زنده باشد یا نباشد»

می گفت: «نیما یک ماه قبل از سفرش به عراق، خوابی دیده بود. خواب دیده بود، بین پیامبر و حضرت علی نشسته و آنها بازوهایش را محکم گرفته اند و فشار می دهند. بالای سرش هم حضرت فاطمه ایستاده است. خودش می گفت: انگار داشتم جان می دادم، و آن ها کمکم می کردند تا روح از جسمم خارج شود. کم کم روح از تنم خارج شد و من در آن طرف تر، جسد خود را دیدم که در دستانِ پیامبر و امیر المومنین، یله و رها وارفت.»

خانم ایران منش پرسید: « حاج آقا عبادیان را می شناسید؟» می شناختمش، مجتهدی عظیم القدر بود که دیوار زمان را رد کرده بود. بی رغبت بود به هر چه که می شد به آن گفت دنیا.

خانم ایران منش، یک سال بعد از رفتن نیما، خواب را برای حاج آقا عبادیان تعریف کرده بود. او هم در تعبیرش گفته بود: «این خواب یعنی این که اگر نباشد، جایش خوب است»

خانم ایران منش می گفت: «اگر نیما جایش خوب باشد، چرا باید آرزو کنم باز هم در این دنیای پر از رنج و اضطراب باشد؟»

سحر می گفت: «چیزهایی که تو در مورد این خانم می گویی، طبیعی نیست. مگر می شود مادری نسبت به فرزندش این قدر بی تفاوت باشد؟»

«اتفاقاً زن های فامیل به من می گویند: تو چه مادری هستی؟ تو عاطفه نداری؟»

صدایِ دیپس دیپس می آمد. تَوهّم ذهنِ من از ابدیت، نشانم داد که الان نیمه شعبان است. تابستان هشتاد و هفت. خیابان شلوغِ مضطرب؛ و انگار شاد. باز هم جای شکرش باقی است که " 0111 " نگذاشته اند. هر چند به نظرِ من حرف های سروش از دِلِی-دِلِی های "تو مثل گلی" بیشتر به امام زمان ربط داشت. عجب بادی می وزید.

تقاطع سه راه فروغی، شلوغ بود. لابد خوردنی ِ تُپُلی می دادند. به مناسبت شبی که می توان در خیابان های شهر، با صدای بلند جاز و راک پخش کرد. از ادحامِ آدم ها یکی بیرون زد. دخترکی نحیف؛ چه قدر شبیه خاله سیما بود.

برای خاله سیما، برای نیلوفر و برای خیلی ها ی دیگر " اَلخیر فی ماوَقَع " نشده بود. اما برای خانم ایران منش، خیر در ماوقع اتفاق افتاده بود. می گفت : « من گاهی غصه ی نیلوفر را می خورم، اما نگران نیستم، او هم بالاخره راهش را پیدا می کند. خدا خوب می داند که دارد چه کار می کند. در دنیا هر چیزی سر جای خودش است. هر کسی دارد کارِ خودش را انجام می دهد؛ درخت ها، اسب ها، ....فقط ما آدم ها هستیم که کارهای اضافی انجام می دهیم.»

و من اعصابم به هم می ریخت از این جهان بینیِ هر چه پیش آید، خوش آید ِامثال ِخانم ایران منش.

شاتاراپ...یک برگِ بزرگِ پهنِ چنار خورد وسطِ صورتم. عجب بادی می آمد. تصمیم داشتم تحقیقم را تکمیل کنم، اسمش را بگذارم جنایاتِ عرفانی. اولین کتابواره ام که رویش حسابی کار کرده بودم...چه جنایت ها که به بهانه ی " اَلَخیر فی ما وَ قع" بر سر بشریت نرفته بود.

اما به قول امیرحسین نگاهِ عرفانی حتی اگر اشتباه هم باشد، زندگی را لذت بخش می کند. ولی من که به دنبال آن چه لذت بخش است نبودم، به دنبالِ آن چه حقیقت داشت می گشتم.

تازه به قول خانم ایران منش این آدم ها هستند که کارهای اضافی می کند. من که با کارِ اسب ها، گاو ها، گوسفندها و علف ها کاری نداشتم. علف ها تا دلشان می خواهد رشد کنند و گوسفندها هم تا دلشان می خواهد علفها را بچَرند. من که اعتراضی نداشتم. هیچ گوسفندی دنیا را ویران نکرده است. حرف من در مورد هیتلرها، چنگیزها و آدم ها بود. وقتی دنیا پُر است از این آدم ها، چه طور می تواند زیبا باشد؟توی کلّه ام مختوم قلی دوتار می زد.

پله های پاساژ را بالا رفتم.

« فکر کردی این جوریه...؟خاطر خواهی زوریه...؟»

آن قدر بلند می خواند که نفهمیدم دوتارِ مختوم قلی کجا رفت. با خودم گفتم لااقل ای کاش "هیچ کس" می خواند:

" خدا! پا شو، چند سالی باهات کار دارم

خدا! پا شو، پا شدی نشو ناراحت از کارم...

نمکی و چرخش کنارِ یه بنزه

هیکل و چرخش کراییه بنزه

بچه می خواد با یتیمی بازی کنه،

بابا نمی ذاره

یتیم لباسش کثیفه، چون یکی داره

همه آگاهیم از این بلایا،

حتی فرشته هم نمی آد این ورا، تا نشیم فنا

با همین بلایا"

به طبقه ی سوم رسیدم. رفتم سمتِ دفترِ خانمِ ایران منش.

« یعنی هیچ وقت نشده که به حالت افسردگیِ آن روزها برگردید؟»

لبخند زد: « بستگی دارد، آدم در هر روز و در هر لحظه می تواند انتخاب کند. روزمرگی را ویا حرکت را .من ادعا نمی کنم که در تمام این مدت در حرکت بودم، اما به هر حال دنیایم از دنیای پژمرده ی آن روز ها زیباتر شده.»

برایم از آن روزها گفت. گفت وقتی خبر ناپدید شدن فرزندش را دادند، کاری را کرد که هر مادر دیگری می کرد. شوکه و مبهوت چند روز فقط در رختخواب افتاده بود و بعد هم چهار ماهِ تمام افسردگی. هیچ کاری نمی کرد. افسرده ی افسرده. تا این که یک روز تصمیم می گیرد به خرقان برود. نیما به شیخ ابوالحسن خرقانی خیلی اعتقاد داشت...

« یک یادداشت گذاشتم. آژانس گرفتم و رفتم خرقان. رفتم سر قبر شیخ. بی حال و دلمرده گفتمش: اگر واقعاً تو همان هستی که نیما می گفت، پس چرا هیچ عنایتی، هیچ کرامتی به من نمی کنی؟ ببین چه قدر خسته ام! پس چرا کمکم نمی کنی؟

به باور خانم ایران منش از آن روز به بعد پنجره ای از عالم حقیقت بر روی روح خسته و افسرده اش باز شد.

امیرحسین می گفت:« از دو حال خارج نیست. اول این که این زن به مقام بالایی دست پیدا کرده. مقام بالا هم نادرالوجود است و من باور نمی کنم...دوم این که؛ احتمالاً مشکل ِروانی دارد. یا شاید آن قدرها هم بچه اش را دوست ندارد. به گمان من باید این طور باشد.

من هم نسبت به خیلی چیزها احساسی ندارم، دلم برای خانواده ام تنگ نمی شود؛ آیا این ها یعنی این که من مقاماتِ عرفانی دارم؟ این از سنگ دلی است، هیچ ربطی هم به عرفان ندارد.»

« آقای سلمانی شما چه قدر ساده هستی! البته؛ من نمی گویم این زن دروغ می گوید، می گویم شاید امر بر خودش هم مشتبه شده. مگر شوخی است، مگر این معارف الکی است؟»

« پس تو رهاییِ این زن را از اندوه و افسوس چه طور تفسیر می کنی؟»

« فراموشی؛ که در اثر گذر زمان پیش آمده. شاید هم سنگ دلی، شاید هم خیال پردازی»

« این زن در بلایی که به سرش آمده نسبت به قضای الهی راضی وتسلیم است، در بیان معارف اسلام و در زبان روایات این فضیلت نیست؟!»

« شاید هم باشد، اگر در سایر شئونِ زندگی اش هم راضی به قضایِ الهی باشد، خوب این یک فضیلت است. اما من نمی توانم به این راحتی ها باور کنم.»

خاله سیما شبها خوابش نمی بَرَد. مثل نیلوفر باید آلپرازولام بُخورد. چرا باید نیلوفر خوابش ببرد؟ وقتی برادرِ آدم که از جان دوستش داری برود عراق، برود زیارت و دیگر برنگردد. و تو مدام از خودت، از اطرافیانت، از خدایت بپرسی" برادرِ من کجاست؟ "

وقتی مدام با عصبانیت بپرسی، باز هم خوابت می برد؟

در ِاتاقِ راهروی طبقه سوم را باز کردم. یک راه پله ی چوبیِ قدیمیِ انگار پوسیده را باید می گرفتم و می رفتم بالا.پنجره های راه پله باز بودند. عجب بادی می وزید. صدای دوتار مختوم قلی توی راه پله می پیچید.فکر نمی کردم خانم ایران منش هم اهل مختوم قلی باشد.پله ها را گرفتم و رفتم بالا. پایین را نگاه کردم. گمانم طبقه ی دوازدهم- سیزدهم بودم. پایین تر، مردم را می دیدم. و خیابان شلوغِ مضطرب. همان طور که نگاهم به خیابان بود زیر پایم خالی شد و با صورت به روی پله ها افتادم. چند تا از پله ها شکست. دست و صورتم خراشیده شده بود. دستِ راستم را دراز کردم تا پله ی بالایی را بگیرم. توان نداشتم. صدایی آمد و پله هایی که تکیه گاه بدنم شده بودند به یکباره خُرد شدند. حس پرت شدن مرا بغل زد. به وحید رضا می گفتم خوش به حال پرنده ها. عجب وسوسه ایست وسوسه ی پرواز.

به لحظه نکشید که پخشِ خیابان شدم.

وقتی آدم از آن ارتفاع می افتد، فقط می تواند بمیرد. به لحظه هم نکشید.

کسی آرام بازویم را می فشرد. دوست داشتم همان طور چشمهایم بسته باشد. مثل وقتی که اتفاق ِبدی می افتد، و دوست داری چشم هایت همان طور بسته باشد، تا نبینی که چه اتفاقی افتاده، کسی بازویم را آرام می فشرد.

چشم هایم را باز کردم. شیخ ابوالحسن بود. باورم نمی شد. با دست چشم هایم را مالیدم. به صورتم زُل زده بود.لبخند می زد. یک آن به سمت آسمان خیز برداشت. مرا از زمین کند. بال دربالِ شیخ، در آسمان پرواز می کردم. نگاهی به پایین انداختم. جنازه ام یله و رها وارفته بود. مَردم دورش حلقه زده بودند. آن قدر دور شدیم که از زمین فقط تصویرِ ابر آلودی دیده می شد که کوچک تر و کوچک تر می شد. بالای ابرها پرسه می زدیم. حجم مرطوبِ ابرها توی صورتم می خورد. از کِیف چشم هایم را بسته بودم. دلم قرص بود که دستم در دستِ شیخ است. دوست داشتم همان طور چشم هایم بسته باشد، مثل ِوقتی که خواب ِخوبی می بینی و دوست داری چشم هایت همان طور بسته بماند. یک لحظه مضطرب شدم. چشم هایم راباز کردم. پایین را نگاه کردم. انگار دلم از سینه ام رها شد، رفت پایین، آن قدر پایین که به زمین بخورد.

شیخ را صدا زدم: « پس چه به سر آن ها می آید؟ »

گفت: « دیر یا زود راه را پیدا می کنند. خاله سیما هم بالاخره پرواز خواهد کرد. اگر در این دنیا نشد، در دنیای ابدیت، رنج هایش پایان خواهد پذیرفت.»

گفت: «خداوند عادل است. اگر در این سو بالِ خود را نیابد، در دیگر سو خداوند به او بال خواهد داد...»

روحِ مرموزِ شیخ در اتاق است. ضبط صوت در کنارم. بیدِ مجنونِ لطفی را می خواند. دوازده-سیزده سال پیش بود که عاشقانه سه تارِ لطفی گوش می دادم. به لحظه نکشید. طی شدن این دوازده- سیزده سال.

شب دوازدهم ماه رمضان هزار و سیصد و هشتاد و هفت. سه نیمه شب. سه تار ِلطفی... و من در قم هستم، زنبیل آباد، کوچه ی 57. از پنجره عجب بادی می وزد. چشم هایم را می بندم و چایِ سبزم را سَر می کشم. پا می شوم و می روم سری به غذای سحر بیندازم... باید یوگا کار کنم و بعدش بروم یک ساعتی بدوم.

حسن سلمانی

شهریور 1387

قم

*"نوشته بر دریا" نام کتابی است پیرامونِ عارف کبیر شیخ ابوالحسن خرقانی، تالیفِ استاد گران پایه، شفیعی کدکنی، که سایه اش مستدام.

**خاله سیما: شخصیتِ داستانِ قبلی ام(آبستنِ ایمان) که پایش به این داستان باز شد.

***"0111" یک گروه رپِ زیرزمینی است. خواننده ی گروه؛ سروش معروف به "هیچ کس" اشعاری می خواند غالباً اجتماعی و به مقتضای دیگر رَپِر(rapper)ها اعتراض آلود وناخرسند.

**** مدرسه شهیدین: نام ِمدرسه ای مترقی، شریف و دوست داشتنی که دارای ِافتخارات ِزیادی در حوزه ی علمیه ی قم است. البته هفت- هشت سالی است که به خاطر ِاشتباهی که از او سر زده، سوگناک است و آه حسرت می کشد: پذیرشِ موجودی به نام ِحسن سلمانی در سیستم آموزشی ِخود. برای ِشهیدین آرزوی صبر جمیل دارم.

*****"به سوی فردا" اسم یک سازمان غیردولتی ِدوستدارِ کتاب است که از نابخت یاری اش من هم در او عضو هستم.

****** مختوم قلی: شاعر، ادیب واندیشمند روزگار دور ِ ترکمن که آوای دوتارش در حافظه ی تاریخی مردمانِ ترکمن جایگاهی افسانه اي يافته.